
Auteur Marc Dubois – In Vlaanderen is rond het het vraagstuk van kleine kernen een heftig debat uitgebroken. Aanleiding vormt de kunstmanifestatie “Sint-Denijs-City”, die van 14 augustus tot 21 september plaats vond in de dorpskern van Sint Denijs. Onder leiding van curator Jan Leysen kwamen bekende en minder bekende kunstenaars samen om een dialoog aan te gaan met de omgeving. Hun werken waren niet alleen binnen de muren van het dorp te bewonderen, maar waren ook strategisch geplaatst in het landschap. Dit resulteerde in een unieke wandeling langs trage wegen over glooiende akkers, waarbij de deelnemers geconfronteerd werden met kunst die uitnodigt tot reflectie.
De tentoonstelling schetste een sterke relatie met de architectuur en het landschap van de dorpen. Het werk van Klaus Verscheure en Herwig Ilegems brengt een moderne interpretatie van stedelijke thema’s naar het platteland, terwijl Marijn Dionys met “Straatstenen” een verbinding legt tussen de dorpsarchitectuur en de vergankelijkheid ervan. In een weide maakte Filip Dujardin een tent die verwijst naar het rondreizende circus dat vroeger de kleine dorpen aandeed. Een tent is steeds verplaatsbaar, voor een constructie in baksteen is dit niet het geval.

Het kunstwerk “Nieuwbouw te koop” van Roeland Tweelinckx bracht het debat over nieuwe bouwprojecten in dorpen op gang. Bewoners toonden zich geschokt omdat ze niet op de hoogte waren van dit project van Immo Roeland. Tweelinckx’ artistieke interventie stelt de vraag aan de orde of dergelijke nieuwe architectuur wel past in het bestaande dorpsweefsel. Een landelijk dorp kent immers andere noden dan een stad of een voorstad.
Verminking van dorpskernen
Helaas staat de kunstmanifestatie in schril contrast met de heersende bouwpraktijken in de regio. De acute stijging van de ‘fermettisering’ en de ‘appartementisering’ van onze dorpen resulteert in een ongekende verandering van het landschap. Het aantal aanvragen voor zonevreemde woningen is de afgelopen vijf jaar verdrievoudigd, wat ten koste gaat van landbouwgrond en de authenticiteit van dorpskernen aantast.

In het zelfde dorp waar de kunstmanifestatie plaats vond, staat op nog geen 200 meter van de kerk, dus in het hart van deze landelijke gemeente, een groot informatiebord voor het bouwproject “Kloosterhof” van het Immo bedrijf GABIT samen met Dedeyne Construct uit Waregem. Wat deze blokjescompositie te maken met een “kloosterhof” is mij een raadsel. Misschien gaf de directe nabijheid van de Sint Dionysius & Sint Genesiuskerk de inspiratie! Dergelijke dozen passen wellicht op een verkaveling, maar niet op een dorpsplein.
In Houthulst, een andere dorpskern die geconfronteerd wordt met het onderwerp van herstel en behoud, worden op een zelfde wijze traditionele laagbouwwoningen vervangen door hoge appartementencomplexen. De gevolgen zijn verstrekkend: niet alleen de fysieke ruimte wordt aangetast, maar ook de sociale structuur van de gemeenschap. Het enigszins ironische aspect van deze ontwikkelingen is dat ze tegelijk plaatsvinden met initiatieven om het platteland te promoten als een toeristische bestemming.

Oproep aan de gemeenschap
De combinatie van gemeentelijk beleid met druk van plaatselijke ontwikkelaars leidt vaak tot verwoestende veranderingen voor de karakteristieke dorpskernen. De gemeenschap lijkt geen stem te hebben in een beleid dat meer gericht is op winstmaximalisatie dan op een duurzame ontwikkeling van de lokale identiteit.
De noodzaak van een planmatige en kwaliteitsvolle aanpak van nieuwbouw in dorpskernen is urgent. Een veelbelovend initiatief is de “Toolbox Dorpse Architectuur” die door platform AR-TUR uit Turnhout is gemaakt (1). Deze toolbox bergt de mogelijkheid tot een harmonieuze integratie van nieuwbouw met het bestaande architecturale erfgoed. Ze kan als model dienen voor dorpen zoals Houthulst en Sint Denijs, waar het belangrijk is om de schaal van nieuwe constructies en de korrel van het bestaande weefsel te respecteren.
We mogen de waarde van onze Vlaamse dorpen niet verkwanselen aan architecturale clichés en eenheidsworst. Het is dan ook tijd voor een gezamenlijke inspanning van bewoners, kunstenaars en beleidsmakers om de authentieke charme van onze dorpen te behouden. Weg met de ‘Lego-huis’ mentaliteit en terug naar een architectuur die een verbinding met de omgeving maakt. Door samenwerking met innovatieve organisaties zoals AR-TUR kunnen we de unieke identiteit van onze dorpen bewaken en versterken, zodat toekomstige generaties kunnen blijven genieten van de rijkdom van het Vlaamse platteland.

Noot
1.Toolbox – Dorpse architectuur, onder redactie van Ward Verbakel, Edith Wouters, Evelien Pieters, Bart Biermans, Joeri De Bruyn, uitgave AR-TUR, Public Space, KULeuven Departement Architectuur, 2021, 255 pagina’s, ISBN 978-94-9178-928-1. Het boek beleefde reeds een tweede druk in 2023