Feit en fictie – 25 jaar Architectuur Film Festival Rotterdam

De verhalen achter stedelijke ontwikkleingen en de rol van architectuur daarbij blijven boeien, zeker als de tomeloze inzet van architecten botst met de harde realiteit van politiek en budget. In deze editie van het Architectuur Film Festval Rotterdam (AFFR) in Rotterdam komen zulke verhalen tot leven, waarbij de grens tussen fictie en werkelijkheid soms vervaagt, maar de relevantie voor onze gebouwde omgeving alleen maar groter wordt.

Still uit de speelfilm “The Great Arch” door Stéphane Demoustier

In 1982 won de Deense architect Johan Otto von Spreckelsen de prijsvraag voor de Grande Arche in Parijs. De architect was tot dan toe nauwelijks bekend bij het grote publiek. Het verhaal van de bekendmaking van de winnaar tot de oplevering van het gebouw is al vele malen verteld. Von Spreckelsen is een idealistische architect die ten koste van alles vasthoudt aan zijn oorspronkelijke idee. Langzaam wordt hij vermalen in een proces met harde deadlines, politieke wendingen en continue onderhandelingen. Wat bepaald niet hielp was dat Francois Mitterrand halverwege het proces de verkiezingen verloor en gedwongen werd tot de zogenoemde “cohabition”. De nieuwe machthebbers wilden om financiële en politieke redenen van het gebouw af. Toch werd het gebouw gerealiseerd, zij het tegen een hoge prijs. Het werd omgezet in een kantoorgebouw en essentialia uit het eerste ontwerp werden wegbezuinigd.

De speelfilm “The Great Arch” (Stéphane Demoustier) volgt dit verhaal in grote lijnen, maar permitteert zich de nodige vrijheden. Zo is de Deense architect getransformeerd in een tragische held, die het in zijn eentje opneemt tegen de Franse bureaucratie en alleen de steun behoudt van de president. Zijn idealisme is “bigger than life” en wordt hem uiteindelijk fataal. Dit wordt tot leven gebracht door een acteur die zich op overtuigende wijze heeft ingeleefd in zijn terughoudende en egocentrische karakter. Interessant is ook, dat in de film zijn vrouw Liv een prominente rol speelt. Zij is zijn steun en toeverlaat, en staat vrijwel de gehele tijd in de schaduw van haar man en partner. Een gebrek aan erkenning dat ze deelt met veel vrouwen in de tijd.

De bouwplaats in de speelfilm “The Great Arch” door Stéphane Demoustier

Het moet gezegd, het maakt deze geschiedenis interessanter en relevanter. Het is daarom een goede zaak dat het AFFR dergelijke films toelaat in haar competitie. Het Rotterdamse architectuurfilmfestival bestaat dit jaar 25 jaar, en is zich al die tijd blijven vernieuwen en vooral verbreden. Het festival had altijd al de ambitie om te laten zien dat architectuur, maar ook steden en gebouwen van ons allemaal zijn. Nieuw dit jaar is dat deze stedelijke cultuur zelf het festival wordt binnengetrokken. Voor het dansfeest dat het festival op zaterdagavond organiseerde onder de titel “AFFR x Weelde- Architects of the After Hours” stonden tegen middernacht lange rijen voor de deur van Lantaren Venster.

Stedelijke strijd voor betere voorzieningen

Behalve “The Great Arch” werden meer speelfilms vertoond. Een schitterend voorbeeld daarvan is “El 47” (Marcel Barrena) over buschauffeur Manolo Vital die op een gegeven moment het heft in eigen hand neemt. De favela waarin hij woont in de bergen ten westen van Barcelona, is verstoken van goede voorzieningen en infrastructuur. De gemeente verschuilt zich achter de steile en smalle wegen die niet toegankelijk zouden zijn voor bussen. Omdat geen verbetering optreedt, kaapt Manolo zijn eigen bus en laat hij zien dat een busverbinding wel degelijk mogelijk is.

In de fil “El 47” kaapt buschauffeur Manolo Vital een autobus en rijdt er mee naar zijn buurt in de bergen

Ook deze film is voo een deel fictie. De stedelijke strijd voor betere voorzieningen en verbindingen werd gevoerd door de gehele gemeenschap van de favela. De focus op Manolo doet de inzet van zijn buren in ernstige mate tekort. Daar staat dan weer tegenover dat je je beter kunt identificeren met de hoofdpersoon en zijn emotionele en psychologische ontwikkeling. Op deze wijze komt de inzet en de strijd voor betere woonomstandigheden veel beter bij je binnen.

Met deze films win je wat en verlies je wat. Door ze te programmeren op een architectuur filmfestival, neem je dus ook een zeker risico. Dat dit niet altijd even goed uitpakt, bewijst de film “Kontinental” (Radu Jude). De film volgt een werkloze man op zijn dagelijkse tocht in de hoofdstad van Transsylvanië. De volgende dag wordt hij door een deurwaarder uit het stookruimte van het gebouw gegooid waar hij onderdak heeft gevonden. Uit wanhoop pleegt de man zelfmoord en de deurwaarder moet de rest van de film zich zien te verhouden tot het schuldgevoel dat ze aan dit voorval heeft overgehouden. Een geweldige film maar wellicht niet een film die je zou verwachten op een architectuur filmfestival.

In de film “Kontinental” ontmoet een deurwaarder in gewetnsnood een vroegere student. Wat volgt is een gedenkwaardige nacht

Hoe gebouwen worden bewoond

Gelukkig zijn de hard-core architectuur documentaires niet verbannen van het festival. De documentaire “Miralles” (María Maurits) onderzoekt leven en werk van de Catalaanse architect Enric Miralles. De film begint met de begrafenis van de architect op begraafplaats Igualada in Barcelona (zijn eigen ontwerp) en sluit af met het ontwerp dat hij samen met Benedetta Tagliabue maakte voor het Schotse parlement in Edinburg. De film neemt je aan de hand van bezoekers mee door de opmerkelijke gebouwen en landschappen. Voor het Nederlandse publiek is het jammer, dat de renovatie van het Stadhuis van Utrecht in deze film niet voorkomt.

Torre Mare Nostrum in Barcelona uit 2005, ontwerp Miralles Tagliabue

“Miralles” is een goed voorbeeld van een film over een architectenleven. Zelden worden in dergelijke documentaires architectonische objecten zelf belicht. Te moeilijk, niet interessant genoeg. Ze worden daarom meestal geplaatst in hun ontstaansproces, of hoe ze worden bewoond. Een goed voorbeeld van de laatste is “Copan” (Carine Wallauer), een geweldige documentaire over het legendarische woongebouw van Oscar Niemeyer in Sao Paolo. Je ziet de bewoners, je woont bewonersvergaderingen bij, je volgt de mensen die het gebouw draaiende houden. Helemaal nieuw is dit niet. De Zwitsers Ila Bêka en Louise Lemoine gingen met hun films over woongebouwen en ziekenhuizen Carine Wallauer voor. Toch is “Copan” een bijzonder mooi portret.

Schuldige monumenten

Maar hoe kijk je naar schuldige monumenten, zeker nu de regimes die ze oprichten in opkomst zijn? De film “Latina, Latina” (Adrian Duncan) opent met de beelden van Franz Ahrenhöfer die geplaatst zijn op het treinstation van Bolzano. Tussen 1927 en 1929 paste architect Angiolo Mazzoni de gevel van dit station aan in monumentale stijl. Het verhaal wordt verteld door een geoloog die afreist naar Berlijn en via de dagboeken van haar vader een trip van hem naar Italië navertelt. Het meest opmerkelijke is wel, dat deze dagboeken meer vertellen over fascistische architectuur in Italië, dan over familie-aangelegenheden of persoonlijke beslommeringen. Tegelijkertijd glijdt de camera, vaak in slow motion, over de gebouwen en beelden die aan de orde komen.

Still uit de film “Latina, Latina”: de beelden op het station van Bolzano

Het maakt “Latina Latina” tot een film over de manier waarop je naar deze monumenten kunt kijken. Precies dat is ook de actualiteit van deze film. Architectuurbeleid in de Verenigde Staten was tot nu toe pluralistisch. Het beleid (verwoord in het beroemde “Design Excellence Program” uit 1994) verdedigde de vrijheid van architecten. Een officiële stijl opleggen aan overheidsgebouwen was principieel uitgesloten. President Donald Trump slaat ook op dit gebied een andere richting in. In augustus verordonneerde hij dat “federale architectuur weer mooi moet worden”. Ieder gebouw moet worden gebouwd in klassieke stijl. Je kunt er schande van spreken, maar wellicht is het beter de hand in eigen boezem te steken.

Reclaim the City

In New York ben je veel geld kwijt aan een woning. De film “Slumlord Millionaire“ (Steph Ching, Ellen Martinez) is een caleidoscopische film over mensen die daar wat aan proberen te doen. Zo wordt een familie gevolgd in Brooklyn die te maken krijgt met achterstallig onderhoud en racisme. Een vrouw vertelt hoe ze haar prachtige Brownstone-huis kwijtraakte in een “deed theft scam”. In Chinatown verzetten bewoners zich tegen de bouw van luxe woontorens. En we volgen Moumita Ahmed tijdens haar vergeefse campagne voor de City Council.

De film “Slumlord Millionaire“ gaat over de wooncrisis in New York City

De klachten over kakkerlakken en ratten in de huizen met achterstallig onderhoud zijn niet nieuw. Dat geldt evenzeer voor de politici die zich ontvankelijker tonen voor de belangen van ontwikkelaars dan voor de rechten van huurders. “Slumlord Millionaire” is eerder een uitgebreide aflevering van Achter het Nieuws, dan een documentaire die de complexe mechanismen van de besluitvorming in een stad als New York bloot legt.

Interessanter in dat opzicht vond ik de film “Mother City” (Mike Redelinghuys en Pearlie Joubert) waarin zes jaar lang de groep “Reclaim the City” in Kaapstad (Zuid Afrika) wordt gevolgd. Het resultaat is een even hartverscheurende als indringende film over apartheid en ongelijkheid, die in Zuid Afrika ondanks dertig jaar democratie hardnekkig stand houden. Black en Coloured mensen worden gedwongen ver buiten het centrum te wonen en voor hun werk elke dag een lange en vermoeiende reis naar het stadscentrum te maken. Een absolute aanrader.

Dertig jaar na het einde van de apartheid kampt Zuid Afrika nog altijd met een enorme ongelijkheid in de steden

Als materialen ertoe doen

Misschien wel de mooiste documentaire op het festival vind ik “Make Materials Matter” (Marc-Christoph Wagner, Simon Weyhe). Centraal staat de jonge Deense architect Søren Pihlmann. Hij was dit jaar de curator van het Deense paviljoen op de Architectuurbiënnale van Venetië en maakte van de nood een deugd, door de renovatie van dit gebouw tot onderwerp van de tentoonstelling te maken. Passend binnen het overall thema van de Biënnale, onderzocht Pihlmann hoe je het paviljoen kunt renoveren louter op basis van alles wat er al is. Dit onderzoek verricht hij samen met anderen voor een groot deel op de bouwplaats zelf, met als uiteindelijk doel een beter werkend en functionerend tentoonstellingsgebouw. Voor wie materialen ertoe doen, is deze film een absolute aanrader.

In “Make Materials Matter’ belicht architect Søren Pihlmann de renovatie van het Deense paviljoen en de rol van materialen daarbij