Kleine tonen, grootse weerstand – Biënnale Venetië tussen poëzie en protest

De Biënnale van Venetië 2026, met het thema “In minor keys” van curator Koyo Kouoh, kiest voor zachte, poëtische tonen tegenover luidruchtig activisme. Installaties van Cauleen Smith, Éric Baudelaire, Alfredo Jaar en Mohammed Joha tonen kleine eilanden met eigen ecosystemen, en roepen op tot anders denken.

Alfredo Jaar, End of the World, Biennale Venetië 2026

Het thema van de Biënnale Venetië van dit jaar is “In minor keys”, waarmee curator Koyo Kouoh doelt op de zachte en poëtische mineurtonen op het toetsenbord. Ze nodigt bezoekers uit om te vertragen en af te stemmen op de frequenties van de lagere tonen. Volgens haar vormen deze mineure tonen kleine eilanden met eigen rijke ecosystemen, die verweven zijn met veel grotere politieke structuren en ecologische belangen.

Luidruchtig activisme

Zelden zal de publiciteit over een biënnale zo diametraal in tegenspraak zijn geweest met de intenties ervan als deze. In de meeste artikelen die na de opening verschenen in kranten en vakmedia, lag de nadruk op de politieke kant van de biënnale. Terwijl de hoofdexpositie laat zien dat in zachtheid een onvermoede kracht ligt, overheerste in de media het luidruchtige activisme. Het is iets wat enkele jaren gelden overigens ook de Dokumenta van Kassel overkwam.

Googel op Biënnale Venetië en vrijwel het enige dat je tegenkomt, zijn de felle protesten bij de opening tegen de deelname van Rusland en Israel. Het met roze rook omgeven protest door de anti-Poetin activisten van Pussy Riot maakte veel indruk en werd door alle westerse media verslagen. Dat gold ook voor de luidruchtige, mediagenieke demonstraties tegen de deelname van Israel. Deze hadden veel succes. Beide paviljoens in de Giardini werden direct weer gesloten voor het publiek.

Archipel

Curator Koyo Kouoh (1967-2025) schreef vlak voor haar veel te vroege dood in 2025 een concept waarin ze aandacht vraagt voor rustige klanken, lagere tonen, gezoem en troost van de poëzie. Maar zegt ze: tot deze lagere tonen behoren ook de kleine eilanden en werelden te midden van oceanen met verschillende, rijke ecosystemen. Het zijn sociale levens die zich uitkristalliseren binnen veel groter politieke vormen en economische belangen. 

Deze eilanden vormen een archipel van tuinen, hoven, verbindingen, lofts en dansvloeren, aldus Kouoh. Ze beschouwt ze als andere werelden die alleen architecten en kunstenaars kunnen maken en die buitengewoon verfrissend kunnen zijn, zelfs in deze barre tijd. Kouoh toont een sterk geloof in ontwerpers: zij kunnen de huidige sociale en psychische condities interpreteren en het ontstaan van nieuwe relaties en mogelijkheden versnellen.

Chiesa di San Giorgio Maggiore (ontwerp Andrea Palladio) op het gelijknamige eiland in de lagune van Venetië

Magie en mythologie

In een post op facebook karakteriseert Bart Lootsma deze biënnale als een “supermarket of the magical” Daarmee heeft hij wel een punt. Bij mijn bezoek had ik dan ook veel aan Donald Ducks waarschuwing aan Magica om de werelden van magie en mythologie niet met elkaar te vermengen. Toch is er veel moois te zien op “In Minor Keys”. Ik beperk me hier tot enkele installaties (of eilanden, om in Kouoh’s termen te spreken) op de hoofdtentoonstelling en laat interessante landenpaviljoens zoals Oostenrijk, Nederland, Spanje, Brazilië en Japan buiten beschouwing. 

Paviljoen Spanje, Oriol Vilanova: Los Restos. Prentbriefkaarten als resten van het collectieve geheugen.

Flower in my mouth

Cauleen Smith (1967) maakte de multimedia presentatie “The Wanda Coleman Songbook”. Deze installatie is een meditatie over de stad Los Angeles aan de hand van dichter Wanda Coleman. In haar gedichten vindt Smith de woorden om de meest enigmatische stad van de VS te portretteren. Op vier schermen trekken auto’s, bloemenstallen, slijterijen, woonwijken en olieraffinaderijen voorbij. Smith presenteert Los Angeles in Colemans woorden als “een plek waar alle levens / worden ingeplant in mijn eigen ogen.”

Cauleen Smith, The Wanda Coleman Songbook, Biennale Venetie 2026

Van een vergelijkbare opzet is de installatie “Death passed my way and stuck this flower in my mouth” van Éric Baudelaire (1973). Zijn onderwerp is niet de nerveuze grootstad, maar het spektakel van de wereldhandel in bloemen. Plaats van handeling is de bloemenveiling in Aalsmeer waar dagelijks op een oppervlakte van 58.000 m2 uit de gehele wereld zo’n 46 miljoen bloemen worden aangevoerd, verhandeld en daarna weer gedistribueerd over diezelfde wereld. De video, verdeeld over vijf schermen, toont de automatische handelingen die hiermee zijn gemoeid, maar portretteert ook de arbeiders die in deze wereld van massaproductie geduldig en liefdevol hun taken uitvoeren.

Éric Baudelaire, Death Passed My Way and Stuck This Flower in My Mouth, Biennale Venetië 2026

Rode kathedraal

Van een geheel andere orde is de rode kathedraal die Alfredo Jaar in de Arsenale heeft ingericht. Deze grote, hoge ruimte baadt in rood licht en is verder helemaal leeg, op een kleine sokkel na waarop een kleine kubus van 4 cm3 is geplaatst. Deze kubus bestaat uit een stapeling van tien van de thans meest gewilde, zeldzame aardmetalen, waaronder kobalt, koper, tin, nikkel en lithium. Al deze materialen zijn essentieel voor de technologieën die verbonden zijn met zowel de groene transitie als de oorlogvoering. Zij bevinden zich nu in het centrum van de geopolitieke spanningen die zich sedert enkele jaren aan het opbouwen zijn en geregeld tot uitbarsting komen.

Alfredo Jaar, End of the World, Biennale Venetië 2026

Indrukwekkend vond ik ook de collages en schilderijen met de naam “No Shelter” door Mohammed Joha (1978). Ze tonen de tijdelijke architectuur van Gaza en het leven dat zich daarin afspeelt, in zachte penseelstroken, met minimaal detail maar met grote evocatieve kracht. Op sommige plekken in de schilderijen zijn krachtige accenten geplaatst in felle kleuren, een herinnering aan het leven dat niet wil worden uitgevaagd. In een essay dat is opgenomen in de catalogus schrijft Rasha Salti, dat deze serie een elegie is “voor standvastigheid, zorg en de weigering om te verdwijnen”.

Mohammed Joha, No Shelter, Biennale Venetie 2026

Aansporing om anders te denken

De vraag is misschien wat we kunnen opsteken van deze biënnale. In Nederland is het debat gepolariseerd. Aan de ene kant zetten mensen regelmatig de hakken in het zand. Ze vinden dan bij wijze van spreken dat niets meer mag. Zodra plannen CO2 uitstoten of schaarse ruimte bezetten, worden ze afgeschoten. Terwijl er ook mensen zich helemaal aan het andere einde van het spectrum bevinden, die als het ware zwelgen en opgaan in euforie. Denk aan de beloftes van de Shift Embassy of het roemruchte plan van D66 voor de bouw van tien (10!) nieuwe steden.

In zijn ode aan de architect waarmee Bas Heijne vorig jaar het tweede Bal der Verbeelding van de BNA opende, spoorde hij zijn gehoor aan “buiten de gevestigde orde te denken” en “met nieuwe ogen naar oude problemen te kijken”. Die aansporing om anders te denken is precies wat Kouoh voorheeft met haar tentoonstelling. Ze wil bezoekers inspireren om met frisse blik naar de wereld te kijken, zonder in systeemdenken te vervallen. Haar archipel is een oproep om imaginaire vermogens vrij te maken en aan te spreken.