
Architectuur van recente datum draait voor een groot deel rond één gebod dat luidt: gij zult niet slopen. De wens is om zo weinig mogelijk te doen aan bestaande gebouwen, om materialen opnieuw te gebruiken en te recycleren en zo weinig mogelijk veranderingen aan te brengen ten behoeve van een nieuwe bestemming. Een andere belangrijke doelstelling is verbetering van de energieprestatie zonder daarbij de essentie van het oorspronkelijke ontwerp geweld aan te doen.
Herbestemming Royal Belge
Op het Architectuur Film Festival Rotterdam (AFFR 2026) werden twee boeiende films getoond over herbestemming. De eerste ging over Royal Belge in Brussel door Bovenbouw Architectuur, Caruso St John Architects en DDS+. Het oorspronkelijke gebouw vormde een van de hoogtepunten van de kantoorarchitectuur uit de jaren 60 in de Brusselse hoofdstad. Royal Belge heeft een kruisvormige toren die op een sokkel staat, gekoppeld aan een restaurant. In 2018 werd het gebouw na een periode van leegstand overgedragen aan een groep investeerders. Zij gaven het gebouw een gemengde bestemming, met hotel, restaurant, kantoren, enz.
De film laat op een schitterende manier zien hoe de ontwerpers zijn omgegaan met de oorspronkelijke cortenstalen gevel. Een nieuwe beglazing verbetert de energie prestaties van het gebouw, maar verschilt vrijwel niet van de oorspronkelijke beglazing. Ook is er veel aandacht voor een grote ingreep: een nieuwe cirkelvormige ruimte die uitgesneden is in het podium. Deze ruimte is 21 meter in diameter en telt drie verdiepingen. Ze brengt licht diep in het gebouw en verbindt de verdiepingen van het podium met de toren.

Kleurrijke zonderling
De herbestemming van de Algemene Rekenkamer aan de Lange Voorhout in Den Haag staat centraal in de film “Let’s talk about Aldo” door Marit Geluk. Dit gebouw is een ontwerp van Aldo en Hannie van Eyck uit 1992-1997. Laatstgenoemde speelt in de film geen rol, zelfs haar naam wordt in de titel van de film niet vermeld. Wat de invloed van haar op het ontwerp is geweest wordt niet duidelijk. De film “Out of the Picture” van An.Ash Smolar, een dag eerder op het festival ingeleid door Merel Pit, laat zien dat de Haagse situatie geen uitzondering is.
De Rekenkamer is een kleurrijke zonderling in het verder (door al dat beton!) overwegend grijze werk van Aldo en Hannie van Eyck. Het omvatte de renovatie van een achttiende-eeuws herenhuis en de bouw van een nieuwe aanbouw, op de plek van het gesloopte veertiende-eeuwse dominicanenklooster. Het nieuwe gebouw varieert in hoogte van vijf tot twee bouwlagen: van een hoger, vrijstaand driehoekig blok tot een lager deel dat aansluit op het oude gebouw. Beide vormen de begrenzing van een kleine publieke ruimte die je via een poort vanaf de Lange Voorhout betreedt. De kantoren zijn gegroepeerd rond een bibliotheek (over twee verdiepingen) en een dakterras. De golvende gevels zijn over het gehele oppervlak bekleed met geglazuurde tegels, afgewisseld met horizontale ramen.

Monument van een tijdperk
Dit gebouw, algemeen beschouwd als een meesterwerk, zo niet testament van de Van Eycks, staat op de drempel van een grote transformatie. Marit Geluk maakte haar film naar aanleiding van een open brief waarmee een grote groep architecten bezwaar aantekende tegen de verbouwing van de Rekenkamer door Happel Cornelisse Verhoeven Architecten (HCVA). Hun voornaamste grief: het gebouw wordt verkloot. Het verzoek: stop de voorgenomen verbouwing van dit “monument van een tijdperk” en geef het “ongeschonden “ door aan volgende generaties.
De kritiek van de heren spitst zich toe op de omvorming van bibliotheek tot locker- en garderoberuimte. In de film vraagt architect en criticus Izak Salomons (1938–2025) zich hardop af of je dit cultureel gezien wel kunt beschouwen als vooruitgang. Omstreden bij het gezelschap is voorts de heropening van de oude voordeur, ten nadele van de informele entree via de poort die de Van Eycks hadden gebruikt. Derde twistpunt is de interventie in het hart van het hoge gebouw, waarbij HCVA een verdieping verwijdert en ruimte creëert voor ontmoeting en samenwerking.

Levend geheel
In de film is te zien hoe zeer deze kritiek Ninke Happel van HCVA aan het hart gaat. Ook dat ze deze niet zag aankomen. De “oude witte mannen” zijn zeker oprecht in hun waardering voor de Rekenkamer. Maar Ninke Happel heeft helemaal gelijk als zij stelt dat een gebouw van de architect is, als het in de ontwerpfase verkeert, maar dat het na oplevering van de gebruikers is. De suggestie dat een gebouw “onschendbaar” is, is onhoudbaar. Het is een levend geheel voor de mensen die er verblijven en werken.
Wat dat betreft vond ik dubbel jammer dat de rol van de opdrachtgever in de film nagenoeg onbesproken bleef. Evenals bij het ontwerp van de Tweede Kamer moet de architect alle klappen opvangen (zij het dat in dit geval de opdrachtgever HCVA gelukkig wel bleef steunen). Het debat dat nu wordt gevoerd, zou wat mij betreft veel meer aan de voorkant moeten worden gevoerd. Hier wreekt zich de opstelling van de opdrachtgever: opdrachtverlening en ontwerpfase vonden in totale beslotenheid plaats.

Nieuw humanisme
Het gevolg is dat de discussie over het gebouw en de manier waarop het hergebruikt kan worden, is uitgedraaid op een “geestelijk” conflict waarmee beide generaties althans naar mijn gevoel weinig opschieten. Goed beschouwd is het een idioot conflict omdat immers ook Aldo en Hannie van Eyck dit gebouw ontwierpen vanuit het perspectief van de gebruikers die zich door de gebouwen bewegen en de ruimte ervaren. Zo beschouwd valt HCVA’s ontwerp voor de Rekenkamer te zien als een basis waarop een nieuw humanisme kan worden ontwikkeld.