Ruimte en modulatie – Een hommage aan Nic Tummers

Het betoog dat Nic. H.M. Tummers in 1966 afstak over de noodzaak van een kwalitatieve benadering van wonen in plaats van een louter kwantitatieve, blijft relevant, zelfs decennia later. Met aandacht voor ruimte, utopie, modulatie en het sociale aspect van woningbouw, biedt Tummers een uitnodiging om het concept van wonen opnieuw te heroverwegen in het licht van hedendaagse uitdagingen.

Nic Tummers, Pentekening van mijnlandschap Oranje Nassau, 1954

In 1974 verscheen een nummer van het tijdschrift Wonen-TA|BK over Carboonkolonisatie (1), dat was samengesteld door de Heerlense kunstenaar en politicus Nic. H.M. Tummers (1928-2020). Het maakte destijds op mij als jonge student bouwkunde een verpletterende indruk. De wijze waarop Tummers de zogenoemde “kolonieën” in de mijnstreek analyseerde, stak opvallend af tegen de wijze waarop in Delft in die tijd tegen deze woonwijken werd aangekeken. 

Het essay “Wonen in orde van ruimte” (2) uit 1966 is te beschouwen als een voorstudie op deze publicatie. Het bevindt zich in het archief van Nic. Tummers, dat is ondergebracht in het Historisch Centrum Limburg en wordt gecureerd door zijn dochter Tamira Tummers. Zij was degene die me op dit essay attendeerde en mij onlangs vroeg een artikel te schrijven voor Geroffel, het blad van de Stichting Universiteit van de Socio-ruimte.

In “Wonen in orde van ruimte“ stelt Tummers dat de remedie voor de woningnood minstens zo erg is als de woningnood zelf. Immers, om de laatste te lenigen klinkt de roep om “bouwen bouwen bouwen” steeds luider. Maar zegt Tummers, je zou het in de eerste plaats over het wonen zelf moeten hebben. Zijn verhaal had vandaag geschreven kunnen zijn. Zelfs zestig jaar later klinkt Tummers’  oproep nog even fris en actueel. Immers ook nu klinkt alom “bouwen bouwen bouwen” en is er vrijwel geen aandacht voor het wonen zelf.

Tummers schreef “Wonen in orde van ruimte” in opdracht van Hans Derks die het opnam in zijn boek Met betrekking tot Limburg dat eveneens in 1966 verscheen. Veertig jaar later stelde diezelfde Derks dat het artikel van Tummers als de enige de tand des tijds had doorstaan (3). Wat mij betreft is “Wonen in orde van ruimte” een klassieker die thuishoort in ieder overzicht van Nederlandse architectuur. Het laat zien hoe je in de architectuur kunt nadenken en spreken over wonen, los van kwantiteit en bouwaantallen.

Jan Stuyt, beeld van De Veldstraat in De Rozengaard te Brunssum, rond 1917

Utopie, ruimte en modulatie

“Wonen in orde van ruimte” kent de opbouw van een klassieke architectuurtekst, zoals die door Umberto Eco is geschetst (4). Ze creëert een mogelijke wereld die niet per se samenvalt met de wereld zoals die nu is. In het essay houdt Tummers een nadrukkelijk pleidooi voor utopisch denken, in essentie een denken over toekomstmogelijkheden. Zijn denken bestaat uit een triade van drie praktijken, die achtereenvolgens betrekking hebben op utopie, ruimte en modulatie.

Tummers merkt allereerst op dat het probleem van de betrekking tussen wat er is en wat er zou moeten zijn, tot een van de meest veronachtzaamde aspecten van de woningnood behoort. Hij verwijst hierbij naar het gedachtengoed van de utopisten, waar Tummers goed in thuis was. Door een woongebouw van industrieel Petrus Ragout uit 1864 in Maastricht te vergelijken met een utopische nederzetting van Robert Owen uit 1864, laat hij zien, dat de betekenis van een utopie groter is dan die van de gekende ervaring. 

De bestaande werkelijkheid hoeft niet achter te blijven bij de bestaande mogelijkheden, aldus Tummers. Het is een inzicht dat ook vandaag de dag zijn waarde kan bewijzen. Door de werkelijkheid op te delen in verschillende soorten milieus (gezin, wijk, school, enz), continueer je immers een “onwaardige beslotenheid” en creëer je niet een ruimtelijk milieu. Dat laatste lijkt me de centrale inzet van het artikel. Voor de benadering van de woningnood is een ruimtelijk samenlevingsbeeld van groot belang.

Denken in orde van ruimte

Tummers staat lang stil bij het anti-stedelijke sentiment, dat in de mijnstreek de opgave van de woningbouw doordrenkte. Hij observeert dat de tuinsteden (“koloniën”) in Zuid-Limburg vooral een agrarische uitdrukking hebben. Iets wat ze een plek geeft binnen de tuinstadbeweging die zich zonder uitzondering richt op de periferie. Oplossingen voor stedelijke opgaven worden binnen deze beweging consequent buiten de bestaande stad gezocht.

Jan Stuyt, kolonie Tenelenweg, Voerendaal 1914-1915

Tegenover dit perifere project dat uiteenlopende modi en gezichtspunten kent, plaatst Tummers een denken in orde van ruimte. Het knappe van de tekst van Tummers is dat hij dit ruimtelijk denken in verband weet te brengen met het bouwen. Hij laat zien dat dit bouwen in Limburg vertragend heeft gewerkt op de ontwikkeling van de regio. In Limburg werd alleen de kwantiteit in het zonnetje gezet en geen moment over wonen gesproken.

Niets is zo bepalend voor het gezicht van een samenleving als de bouwkunst, aldus Tummers. Ruimtelijke ordening en industrieel bouwen zijn volgens hem innige verwanten. Zij stammen uit “een denkmethode die niet alleen ideeën ontwikkelt, maar ook ruimtelijk is”. Dit denken in orde van ruimte zorgt voor een structuur waarmee het context voor bouwen en wonen overkoepeld kan worden. Waarom vindt Tummers dit? Wat heeft dit te maken met ruimte?

Ruimte als sociaal product

Ruimte is geen lege container, maar is in de ogen van Tummers gevuld met mensen, objecten, activiteiten en relaties. Ruimte is in die betekenis niet zuiver of neutraal, maar onzuiver en imperfect. Tummers wordt om die reden de Nederlandse Henri Lefebvre genoemd. (5). Deze Franse denker (1901-1991) zag ruimte als een sociaal product. Ruimte wordt volgens Lefebvre geproduceerd door sociale verhoudingen en omgekeerd worden de laatste op hun beurt weer bepaald door ruimte.

Ruimte zelf is altijd artificieel, meetbaar en voortgebracht. Als product maakt ruimte de ervaring ervan beschikbaar. Daarbij zal het altijd gaan om de ervaring van iets herkenbaars. Ze is in essentie gemaakt door mensen: “De ruimtelijke constructie is een menselijke creatie en kan door een creatieve of appreciërende persoon niet worden bejegend alsof het een koude, uitgekristalliseerde vorm is.” (6) Anders gezegd, de ruimtelijke ervaring is een samengesteld object dat een zelfstandig geheel vormt.

Om dit te verduidelijken wil ik kort stil staan bij de opvatting van de Duitse filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz. Hij definieert ruimte als: “de orde van het co-existeren, ofwel de orde van het bestaan tussen de dingen die gelijktijdig zijn.” (7) Ik vind dit een mooie definitie. Immers, in deze ruimte moeten dingen die daar tegelijkertijd zijn, rekening met elkaar houden. Ze moeten daarom een keuze maken uit mogelijke alternatieve configuraties van hun coëxistentie. Dus de ervaring van ruimte is een gemeenschappelijke ervaring, in de betekenis van zowel de alledaagse, directe ervaring als de publieke, collectieve ervaring.

Kolonie Molenberg Akerstraat: links de villa van de directe, rechts de kolonie voor de mijnwerkers

Ontstaansfiguur voor woningbouw

Tummers ziet de gewenste industriële ontwikkeling als het resultaat van dit ruimtelijke denken en handelen. Ze hoort thuis in de orde van ruimte die zich thans in de evolutie aan ons voordoet, aldus Tummers. Hij rept in dit verband van de woonmachine die je zou moeten creëren. Dat is geen machine om in te wonen, maar een machinale kern voor de woonruimte, die het wonen mogelijk maakt.

Op dit punt verwijst Tummers naar het werk van architect  J.L. Mathieu Lauweriks (1864-1932) die de grondslagen legde voor modulaire coördinatie. Lauweriks zag de laatste als voorwaarde voor het bouwen, aangezien ze een garantie vormt voor de nodige flexibiliteit en beelding van ruimte. Lauweriks ontwierp in 1908 een systeem dat past op zowel het kleinste detail als het grootste complex in alle dimensies. Elders toonde Tummers aan, dat dit ontwerpsysteem de basis vormde voor de Modulor van Le Corbusier. (8)

Lauweriks vatte in 1909 zijn ideeën samen in een invloedrijk essay over systematisch ontwerpen in architectuur. Uitgaande van een raster dat is gebaseerd op een cirkel in een vierkant, ontwierp Lauweriks een zogenoemde “Entstehungsfigur”. Deze ontstaansfiguur is samengesteld uit systeemcellen en is te vergeleken met de organische celstructuur die je in de natuur tegenkomt. Met behulp van deze cellen kun je gebouwen ontwerpen en architectonische organismen vormen.

J.L. Mathieu Lauweriks, ontwerp modulaire coördinatie, 1908

Alleen door een degelijk cultuurpatroon naar orde en ruimte te ontwerpen, is het mogelijk te ontsnappen aan een louter instrumentele benadering van het wonen. Ruimte is, aldus Tummers, de voorwaarde voor ieder concept. Dit is een kernbegrip in het betoog van Tummers. Ruimte is niet extensief (kwantitatief), maar intensief (kwalitatief). Voor Tummers vormt de verhouding van de mens tot de ruimte een essentie. Ze zal zich eerder zal manifesteren dan een godsdienstige of politieke houding.

Uitnodiging tot wonen

Terugkijkend is “Wonen in orde van ruimte” dan ook op te vatten als een blijvende uitnodiging om wonen niet te reduceren tot aantallen en oppervlakten. Tummers laat zien dat de kern van het vraagstuk ligt in het ontwikkelen van een ruimtelijk samenlevingsbeeld waarin bouwen, ruimte en leven betekenisvol met elkaar verbonden worden. Juist nu, in een tijd waarin het adagium “bouwen, bouwen, bouwen” opnieuw de boventoon voert, herinnert zijn tekst ons eraan dat een duurzame wooncultuur alleen kan ontstaan door werkelijk te denken én handelen in orde van ruimte.

Nic Tummers, affiche carboonkolonisatie

Noten

  1. Nic. Tummers, Carboonkolonisatie, Wonen TABK, no 11, juni 1974
  2. Nic. Tummers, Wonen in orde van ruimte, in: Hans Derks (red), Met betrekking tot Limburg. Röntgenfoto van een gewest, Polak & Van Gennep / Paul Brand, Hilversum 1966, p 92-105
  3. Hans Derks, Opgravingen, Journal de l’Oeuvre, 2008
  4. Umbert Eco, Lector in fabula, Uitgeverij Bert Bekker, 1989 (1979)
  5. Frank Keizer, Tussen alledaagsheid en utopie, website Frank Keizer, 8 februari 2025
  6. Henri Lefebvre, The Production of Space, Translated by Donald Nicholson-Smith, Basil Blackwell, 1991 (1974)
  7. “Spatium est ordo coexistendi seu ordo existendi inter ea quae sunt simul”, brief van Gottfried Wilhelm Leibniz aan Samuel Clarke, V, paragraaf 47, augustus 1716.  
  8. In het artikel ‘The claw of the lion”’  verschenen in Wiederhall 6/8, p 3, toont Tummers aan, dat Lauweriks aan de basis heeft gestaan van Le Modulor door Le Corbusier. Zie ook de monografie die Tummers in 1968 samenstelde over Lauweriks en die verscheen bij het Uitgeverij G. van Saane ‘Lectura Architectonica”, Hilversum.