Ruimte voor iedereen – Vijfentwintig jaar na Nine Eleven

Vijfentwintig jaar na Nine Eleven nadert Ground Zero in New York City zijn voltooing. Libeskind wist in zijn architectuur een plaats voor rouw te combineren met kantoren en treinen. Zijn vrijheidstoren kwam er niet, maar Memorial en treinstation geven meer dan verwacht: ruimte voor iedereen.

Rookpluimen stijgen op uit het World Trade Center na de aanslagen van 11 september 2001 Beeld Michael Foran

Vandaag is de vijfentwintigste verjaardag van de aanslag op de Twin Towers in New York. Ik weet nog precies waar ik was op die dag en het zal u ongetwijfeld niet anders vergaan.

Ik herinner me de aanslag op Nine Eleven, maar ook dat we hem alleen via analoge televisie konden volgen. Het was een tijd waarin digitale en sociale media nog geen rol speelden.

World Trade Center 

Bij eerdere bezoeken aan New York kwam ik altijd wel een of meerdere keren in het World Trade Center. Vroeger vertrokken vanuit de kelder van dit complex de PATH-treinen naar New Jersey waar ik in die tijd vaak moest zijn. Nu doen ze dat vanuit de nieuwe gebouwde World Trade Center Transporation Hub, naar een ontwerp van de Spaanse architect Santiago Calatrava,

Op 9 september kaapten Al-Qaeda terroristen vier commerciële vliegtuigen, waarvan twee tegen beide torens van het World Trade Center in Manhattan werden gevlogen. Dit maakte een einde aan het leven van 2753 mensen. Een ander vliegtuig crashte op het Pentagon, de vierde kwam neer op een akker in Shanksville (Pennsylvania,) nadat passagiers hadden geprobeerd de kapers te overmeesteren.

Herinneringen

Ik herinner me de verschrikkelijke beelden van de vliegtuigen die de torens in vlogen, maar ook de voicemails van mensen die erbij betrokken waren. Mensen die een afspraak hadden maar waren opgehouden in de metro, mensen die in de toren zaten en hun geliefden voor de laatste keer opbelden, verhalen van mensen die uit pure wanhoop uit de torens naar beneden sprongen.

In de dagen na de aanslag ging het over de mensen die werden vermist, over de mensen die op zoek waren naar hun geliefden, die vertelden dat ze trots waren op hun vaders, moeders, collega’s. Over mensen die over de trappen van de toren naar beneden waren gelopen en onderweg brandweerlieden  in volle uitrusting waren tegengekomen, met brandslangen op weg naar een niet te blussen brand.

Symbolische gebeurtenis

Nine Eleven was een gebeurtenis die het wereldwijde systeem van globalisering diep raakte. De Franse criticus Jean Baudrillard schreef direct na de aanslag, dat de ineenstorting van beide torens de kwetsbaarheid aantoonde van de globale orde die zich onaantastbaar en onoverwinnelijk achtte. De dubbele inslag van de vliegtuigen was volgens hem een berekende, symbolische daad.

Een ander groot gevolg was de “war on terror” die de VS lanceerde. Amerika raakte betrokken bij de oorlogen in Afghanistan (2001) en Irak (2003). De obsessie met controle, bewaking en veiligheid werd de jaren daarna steeds groter. Kon je vroeger bij een regionale vlucht gewoon doorlopen, nu beland je in een eindeloze reeks checks en veiligheidsprocedures. Er kwam strengere wetgeving, zoals de “USA PATRIOT Act”, waarmee de surveillance- en inlichtingendiensten sterk werden uitgebreid.

Daniel Libeskind, schetsen voor Ground Zero

Commerciële kantoortorens

Twee jaar na de aanslag won de Amerikaanse architect Daniel Libeskind de prijsvraag voor het masterplan van de World Trade Center locatie. Libeskind ontwierp een Memorial en een museum, alsmede een transportknooppunt en een cluster van torens, inclusief een centrale vrijheidstoren met een symbolische hoogte van 1776 voet, het jaar van de onafhankelijkheid van Amerika. Deze vrijheidstoren werd echter nooit gebouwd. Op de plaats ervan verrees het 541 meter hoge One World Trade Center, een ontwerp van David Childs van SOM.

Nu zo’n 25 jaar later, zijn de kantoortorens op één na allemaal gebouwd en in gebruik genomen. Het zijn goede gebouwen, in die zin dat ze voldoen aan alle commerciële verwachtingen van de gebruikers die dit soort gebouwen betrekken. Dat laatste is aan architecten als SOM en Norman Foster wel toevertrouwd. Het zijn goede, maar conventionele gebouwen. Van de destijds gehoopte vernieuwing van de wolkenkrabber-typologie kwam niet veel terecht. Daarvoor diende je af te reizen naar Beijing, waar OMA de fascinerende televisietoren voor CCTV ontwierp.

Ruimte voor iedereen

Toch is het masterplan van Libeskind succesvol te noemen. Want in dat plan introduceerde Libeskind niet alleen kantoorgebouwen en daarmee waardevol vastgoed. Hij slaagde er ook in om ongeveer de helft van het gebied tot publieke ruimte te bestemmen. Daarmee werd Ground Zero niet een kantoorwijk, zoals bijvoorbeeld het meer noordelijk gelegen Hudson Yards, maar een buurt die toegankelijk is voor iedereen.

Memorial op Grond Zero op een foto die ik begin 2020 maakte

Op Ground Zero ontwierpen Michael Arad en Peter Walker een Memorial die indrukwekkend is en door veel mensen wordt bezocht. Ze bestaat uit twee bassins, gelegen op de plekken waar de Twin Towers ooit stonden. Langs de wanden van de bassins stroomt water naar beneden, op de randen van de bassins zijn de namen van de slachtoffers gegraveerd.

Dat geldt ook voor het door Santiago Calatrava ontworpen treinstation en het door Snøhetta en Davis Brody Bond ontworpen National September 11 Memorial Museum. Beide lijken hier volledig op hun plaats te zijn. Het toont aan dat in een stad die in z’n geheel aan vastgoed is gewijd, toch ruimte kan ontstaan die van iedereen is.